Poczucie pustki: skąd się bierze i co z nim zrobić

Jak opisują ją ludzie

„Jakby między mną a światem była szyba.” „Robię wszystko, co trzeba, ale nic nie czuję.” „Nie wiem, czego chcę, i nie pamiętam, kiedy wiedziałem.” Pustkę trudno ująć w słowa, bo jest raczej brakiem czegoś niż obecnością. Wiele osób długo jej nie zauważa, bo z zewnątrz funkcjonują sprawnie. Zauważają ją dopiero w chwilach, gdy coś powinno cieszyć, a nie cieszy.

Skąd się bierze

Nie ma jednej przyczyny. Oto kilka dróg, które często widzę w gabinecie:

• Długie bycie „dla innych”. Gdy przez lata trzeba było być sprawnym, silnym i dostępnym, a własne potrzeby odkładało się na później, w końcu można przestać je słyszeć.
• Relacje bez bycia widzianym. Można dorastać w domu, w którym niczego materialnie nie brakowało, a uczucia dziecka nie miały miejsca. Pustka bywa śladem tego braku.
• Odcięcie od trudnych uczuć. Psychika potrafi chronić się przed smutkiem, złością czy tęsknotą, które kiedyś były nie do uniesienia. Ta ochrona rzadko bywa jednak wybiórcza: odcinając ból, odcina też radość i ciekawość.
• Strata i zmiana. Po rozstaniu, śmierci bliskiej osoby, wyprowadzce dzieci czy zakończeniu ważnego etapu pustka bywa częścią żałoby.
• Zaburzenia poczucia tożsamości. Przewlekłe poczucie pustki jest jednym z kryteriów zaburzenia osobowości z pogranicza (borderline). Samo w sobie niczego jednak nie przesądza i występuje także u wielu osób bez takiego rozpoznania.

Pustka a depresja

Te stany bywają ze sobą splecione, ale nie są tym samym. W depresji zwykle pojawia się obniżony nastrój, utrata zainteresowań i przyjemności, zmęczenie, zmiany snu i apetytu, poczucie winy lub bezwartościowości. Pustka może być częścią depresji, ale może też trwać latami bez innych jej objawów.

Jeśli przez większość dni w ciągu co najmniej dwóch tygodni obserwują Państwo u siebie kilka z tych objawów, warto szybko skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą.

Jeśli pojawiają się myśli o śmierci lub o odebraniu sobie życia, proszę nie czekać. W sytuacji zagrożenia życia należy zadzwonić pod numer 112 lub zgłosić się na SOR. Całodobowo i bezpłatnie można też zadzwonić do Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222, lub do telefonu zaufania 116 123.

Co może pomóc na co dzień

• Zauważanie drobnych sygnałów. Pustka rzadko jest całkowita. Warto wyłapywać chwile, gdy coś drgnęło: irytacja, wzruszenie, ciekawość. Nazwanie ich, choćby w notatce, pomaga je odzyskiwać.
• Ciało. Sen, ruch i regularne posiłki nie usuną pustki, ale bez nich trudno cokolwiek poczuć.
• Kontakt z ludźmi, nawet gdy „nic nie czuję”. Wycofanie zwykle pogłębia pustkę, a obecność innych, nawet bez wielkich rozmów, bywa ważniejsza, niż się wydaje.
• Łagodność wobec sposobów zapełniania. Przewijanie telefonu, praca do późna, zakupy czy alkohol to zrozumiałe próby, żeby poczuć cokolwiek. Działają jednak krótko. Warto je zauważać bez potępiania siebie, jako sygnał, że czegoś brakuje. Jeśli jednak sięganie po alkohol lub inne substancje staje się regularne albo trudno z niego zrezygnować, warto porozmawiać o tym ze specjalistą.

Jak pracujemy z pustką w terapii

W psychoterapii psychodynamicznej nie próbujemy pustki zapełniać na siłę. Zaczynamy od tego, by jej posłuchać: skąd się wzięła, co próbuje powiedzieć, przed czym chroni. Relacja terapeutyczna daje przestrzeń, w której uczucia mogą wracać stopniowo i bezpiecznie. Z czasem w miejsce ciszy często zaczynają pojawiać się emocje. Nie zawsze przyjemne, ale żywe. A wraz z nimi, u wielu osób, poczucie, że życie znów jest własne.

Więcej o tym podejściu piszę w artykule Psychoterapia psychodynamiczna: na czym polega i dla kogo jest.